Fysiologie: Gonaden

Fysiologie: Gonaden

De Gonaden

De gonaden, de primaire reproductieve organen in het lichaam, bestaan uit de testes (zaadballen, mannen) en de ovaria (eierstokken, vrouwen). De gonaden zijn verantwoordelijk voor de ontwikkeling van sperma- en eicellen, maar hebben tevens een endocriene functie.

Bij vrouwen:

De ovaria maken twee soorten vrouwelijke geslachtshormonen aan: oestrogeen en progesteron.

Oestrogenen:

Oestrogenen zijn onder te verdelen in 3 klassen:

  • Oestradiol: 90% van de oestrogenen. Meest potente oestrogeen.
  • Oestron: een zwak oestrogeen.
  • Oestriol: het degradatie product van oestradiol en oestron. Zwakste van allemaal.

Oestrogenen spelen een belangrijke rol bij fysiologische processen, zoals bijvoorbeeld de ontwikkeling van het vrouwelijke reproductieve systeem, de regulatie van de menstruatiecyclus, de ontwikkeling van vrouwelijke secundaire geslachtskenmerken (zoals toename vetweefsel en ontwikkeling van de borsten) en het behouden van een zwangerschap.

Bij een normale volwassen vrouw zijn er twee normale oestrogeenpieken in de menstruatie cyclus: de eerste net voor de ovulatie en de tweede piek is midden in de luteale fase. De secretie van oestrogeen is verschillend en is het hoogst net voor de ovulatie.

Na de menopauze daalt het oestrogeenlevel sterk.  

Bij vrouwen:

Oestrogenen zijn van groot belang voor het tot stand brengen van de reproductieve functie:

  • Zij zorgen voor groei en ontwikkeling van de genitale organen:
  • De ovaria nemen toe in grootte en de menstruatiecyclus kan op gang gebracht worden
  • De eileiders raken functioneel: hun epitheel krijgt meer trilharen (cilia) en de motiliteit van de eileiders neemt toe tijdens ovulatie om gameten te kunnen transporteren
  • Uterus: wordt groter en het endometrium wordt dikker door toename in stroma en bloedstroom.
  • Vagina en cervix worden groter
  • Externe genitaliën: clitoris neemt toe in grootte, net als de labia.

 

Bij vrouwen:

Andere acties van oestrogenen:

  • Effect op botten:

       Oestradiol versnelt de lineaire groei van botten tijdens de puberteit door osteoblasten te stimuleren

       Oestradiol zorgt voor wijder worden van het bekken.

  • Effect op metabolisme:

       Vetmetabolisme: oestrogenen veroorzaken vetafzetting in subcutane weefsels, in de borsten en                    heupen

  • Water- en elektrolytenbalans:

        Oestrogenen zorgen voor zout- en waterretentie

  • Oestrogenen zorgen voor een zachtere huid en voor betere vascularisatie van de huid. Ook maakt het de secreties van de talgklieren dun, waardoor het goed tegen acné werkt

Vraag 1:

  • Het remt botgroei
  • Het stimuleert vetafzetting
  • Het stimuleert zout- en waterretentie
Wat is geen effect van oestrogenen?:

Bij vrouwen:

Progesteron:

Naast oestrogenen maken de ovaria ook progesteron aan. Progesteron speelt een belangrijke rol bij de regulatie van menstruatiecyclus en bij de voorbereiding en het behouden van een eventuele zwangerschap.

In normale niet-zwangere vrouwen wordt progesteron hoofdzakelijk uitgescheiden door het corpus luteum (geel lichaam) en tijdens de zwangerschap door de placenta. Een klein deel wordt ook uitgescheiden door de bijnierschors en, bij mannen, door de testes.

Progesteron wordt gemaakt uit cholesterol en speelt zelf een belangrijke rol bij de synthese van oestrogenen en testosteron.

Ook de plasma spiegels van progesteron verschillen tijdens de menstruele cyclus, met een piek in de luteale fase.

Tijdens een zwangerschap stijgt de concentratie progesteron en daalt tot vrijwel niets na de menopauze.

Bij vrouwen:

Effecten van progesteron op reproductie:

  • Uterus: progesteron zorgt ervoor dat het endometrium gereed is om een bevruchte eicel te ontvangen. Daarnaast laat het de motiliteit van de uterus afnemen.
  • Vaginaal epitheel wordt dikker en geïnfiltreerd met leukocyten
  • Eileiders: progesteron laat epitheelcelsecretie toenemen dat rijk is aan nutriënten
  • Progesteron veroorzaakt groei van de borsten
  • De hoofdfunctie van progesteron is zwangerschap behouden

Bij vrouwen:

Andere effecten van progesteron, o.a.:

  • Thermogenetisch effect: tijdens de postovulatoire fase verhoogt progesteron de basale lichaamstemperatuur met een halve graad
  • Effect op het centraal zenuwstelsel: progesteron verandert secretie van verschillende neurotransmitters in de hypothalamus, waardoor honger afneemt en slaperigheid toeneemt

Overige hormonen van de ovaria, o.a.:

  • Activine, activeert FSH secretie uit de adenohypofyse
  • Inhibine, dat de secretie van FSH remt
  • Ovaria androgenen: de ovaria secreteren ook een beetje testosteron, maar de primaire bron van deze androgenen in vrouwen is de bijnierschors. Deze androgenen zijn o.a. verantwoordelijk voor het libido en het ontstaan van pubis- en okselbeharing.

Vraag 2:

  • Juist
  • Onjuist, vrouwen hebben helemaal geen testosteron
Stelling: progesteron speelt een grote rol bij de synthese van oestrogenen en testosteron.

Bij vrouwen:

Oestrogenen en progesteron samen zijn verantwoordelijk voor de veranderingen in de uterus tijdens de menstruatiecycli.

Menstruatiecyclus, kort:

Tijdens elke menstruatiecyclus beginnen 10-15 primordiale follikels met matureren, maar slechts één zal volledig matureren.

Tijdens ovulatie stijgen LH en oestrogeen concentraties, terwijl de FSH concentratie afneemt. Na de ovulatie stijgt het progesteron level.

Wanneer de eicel niet bevrucht raakt, zal er involutie optreden door de afnemende concentratie FSH en LH en door inhibine, dat door het corpus luteum wordt gesecerneerd (rond dag 26 van de cyclus). Hierna zal de adenohypofyse weer normale levels van FSH en LH produceren.

Wanneer de eicel wel bevrucht raakt, zal het corpus luteum oestrogeen en progesteron blijven produceren, totdat in de 3e maand van de zwangerschap de placenta deze endocriene functie overneemt.

Het corpus luteum produceert oestrogeen en progesteron na de ovulatie om het endometrium voor te bereiden op een eventuele innesteling.

De menstruatiecyclus wordt gereguleerd door de hypothalamus en hypofyse. De hypothalamus reguleert de hypofysaire secretie van gonadotropines (zowel FSH en LH) door de secretie van ‘gonadotropine releasing hormone’ (GnRH), dat de adenohypofyse stimuleert tot release van gonadotropines. 

Bij mannen:

Mannen:

Mannelijke geslachtshormonen als groep worden androgenen genoemd, waarvan testosteron de belangrijkste is. Testosteron wordt hoofdzakelijk door de testes geproduceerd en voor een klein deel door de bijnierschors. Testosteronproductie begint reeds in de foetale ontwikkeling, maar stopt gedurende de kinderjaren, waarna de productie voor de puberteit weer op gang komt.

Leydigcellen zijn verantwoordelijk voor de secretie van testosteron.

Testosteron is o.a. verantwoordelijk voor:

  • De groei en ontwikkeling van de inwendige en uitwendige genitalia
  • Een toename in groei van het skelet en spieren
  • Vergroting van de larynx, met stemverandering als gevolg
  • Lichaamshaar
  • Toename libido 

Bij mannen:

Leydigcellen produceren onder invloed van het luteïniserend hormoon (LH), androgenen als testosteron, androsteendion (een precursor van oestron en oestradiol) en dehydroepiandrosteron (DHEA). Het luteïniserend hormoon stimuleert de cholesterol desmodase activiteit. Cholesterol desmodase is een enzym dat cholesterol omzet in pregnenolon. Pregneolon stimuleert de synthese van testosteron en de secretie daarvan door de Leydigcellen.

Follikel stimulerend hormoon (FSH) verhoogt de reactie van Leydigcellen op het luteïniserend hormoon, doordat er een groter aantal LH-receptoren tot expressie komen in de Leydigcellen.

Net als bij vrouwen produceert de hypofyse van mannen LH en FSH. LH stimuleert de Leydigcellen in de testes tot de aanmaak van testosteron. FSH stimuleert spermatogenese door de Sertoli-cellen. Sertoli cellen produceren inhibine. Inhibine remt de secretie van FSH uit de hypofyse en remt zo dus de aanmaak van zaadcellen. 

Vraag 3:

  • Sertolicellen
  • Leydigcellen
Testosteron wordt gemaakt door de...

Gonaden

Bekijk onderstaand filmpje voor een samenvatting over de hormoonproductie van de gonaden: