Positiever omgaan met werkdruk in het po

Lesgeven is een mooi vak, daar zijn de meeste leerkrachten het wel over eens. Helaas wordt er ook steeds weer een grote werkdruk gerapporteerd in het onderwijs.

Werkdruk kan behoorlijk hoog oplopen en tot veel stress leiden. Hoe ga jij als leerkracht daarmee om?
Laat je het over je heen komen en voel je je machteloos in de situatie? Of ga je actief proberen iets te doen aan de werkdruk?

Een aantal oorzaken van werkdruk ligt buiten je macht. Je kunt er weinig aan doen en je moet er dus zo goed mogelijk mee om zien te gaan. Sommige zaken moeten binnen de school worden opgelost door het team of door de schoolleiders.

Toch hoef je als leraar geen machteloos slachtoffer te zijn van omstandigheden. Juist het gevoel slachtoffer te zijn en geen controle te hebben over omstandigheden, is een grote veroorzaker van stress, zo blijkt uit onderzoek.

In deze cursus leer je hoe je op een positieve manier kunt omgaan met de eisen die het werk en de omstandigheden aan je stellen. Dat is niet alleen gezonder voor je, maar het komt uiteindelijk ook de kwaliteit van je onderwijs ten goede. Je staat sterker in je schoenen.

H1 Werkdruk en werkstress

H1 intro

Als docent heb je een groot takenpakket: lesgeven, lessen voorbereiden, correctiewerk, overleg, oudergesprekken etc. Daarnaast zijn er allerlei ontwikkelingen in het onderwijs die de werkdruk vergroten. In hoeverre voel je daar stress van en hoe ga je daarmee om?

Leerdoelen

Je leert:

  • wat werkdruk is 
  • wat werkstress is 
  • hoe mensen omgaan met stress 

Je denkt na over:

  • wat voor jou werkdruk veroorzaakt
  • wat bij jou stress veroorzaakt 
  • hoe jij aan jezelf merkt dat je gestrest bent

Les 1 Werkdruk

Hoe moeten we werkdruk definiëren? Werkdruk is wat anders dan het druk hebben op je werk. Zolang je goed met drukte op je werk kunt omgaan, hoeft er geen probleem te zijn. We spreken eigenlijk pas van werkdruk als de drukte wél een probleem wordt.

Er is sprake van werkdruk als je structureel het werk niet binnen de gestelde tijd af kunt krijgen of niet meer aan de gestelde eisen kunt voldoen.

Werkdruk wordt bepaald door:

  • Inhoud en organisatie van het werk bijvoorbeeld: hoeveelheid werk, emotionele belasting 
  • Context van het werk bijvoorbeeld: onduidelijkheid over verantwoordelijkheden, cultuur in de organisatie
  • Regelmogelijkheden bijvoorbeeld: mate van autonomie, functionele steun van collega’s

Werkdruk is één van de grootste veroorzakers van werkstress (psychosociale belasting).


Opdracht werkdruk

Om werkdruk te kunnen aanpakken is het belangrijk om te weten waardoor de werkdruk veroorzaakt wordt.

Beschrijf wat voor jou werkdruk veroorzaakt.

vraag 1 Checklist werkdruk

  • Altijd
  • Vaak
  • Soms
  • Nooit

Heb je voldoende tijd om je taken af te krijgen?

vraag 2 Checklist werkdruk

  • Altijd
  • Vaak
  • Soms
  • Nooit

Moet je extra hard werken om je taken af te krijgen?

vraag 3 Checklist werkdruk

  • Altijd
  • Vaak
  • Soms
  • Nooit

Heb je voldoende tijd voor overleg en vergaderingen?

vraag 4 Checklist werkdruk

  • Altijd
  • Vaak
  • Soms
  • Nooit

Kun je je goed ontspannen aan het eind van een werkdag?

vraag 5 Checklist werkdruk

  • Altijd
  • Vaak
  • Soms
  • Nooit

Voel je je weleens uitgeput aan het eind van de werkdag?

Les 2 Werkdruk in het onderwijs (1)

'Over hoge werkdruk in het onderwijs horen we al jaren berichten. Leraren ervaren veel werkdruk, zo blijkt uit allerlei onderzoeken. En het probleem lijkt alleen maar toe te nemen de laatste jaren.Een ruime meerderheid van de leerkrachten (84%) ervaart een relatief hoge werkdruk.'

Werkdruk leerkrachten PO, januari 2016, door DUO-Onderzoek

De werkdruk in het primair onderwijs wordt voor een groot deel veroorzaakt door extra taken buiten het lesgeven, blijkt uit onderzoek.

"Dat de werkdruk in het onderwijs hoog is, is geen nieuws. Wel nieuws: die werkdruk ontstaat niet door het lesgeven, maar door 'al het gedoe' er om heen (van handelingsplan tot avondvierdaagse, van vergaderen tot tandenpoetslessen).

80% van de leraren in het primair onderwijs vindt de werkdruk een probleem.
93% voelt zich vaak of soms onder druk staan om meer te werken dan de uren waar ze voor aangenomen zijn.

Twee op de drie vinden dat de hoge werkdruk een negatieve uitwerking heeft op het plezier in het werk, 60 procent zegt ‘op mijn privéleven’, 51 procent ‘de kwaliteit van mijn werk’, 47 procent ‘mijn gezondheid’"

Onderzoek naar werkdruk en taken juni 2013, CNV Onderwijs

Les 2 Werkdruk in het onderwijs (2)

Schoolleiders en medezeggenschapsraden moeten goede afspraken maken om werkdruk te verlagen. 

Onderzoek naar werkdruk en taken juni 2013, CNV Onderwijs

Als leerkracht heb je echter doorgaans niet zo veel invloed op beslissingen van schoolleiders.
Sinds het passend onderwijs is ingevoerd wordt dit ook genoemd als een belangrijke oorzaak van werkdruk. 

In het onderzoek 'Werkdruk leerkrachten PO', januari 2016, door DUO-Onderzoek, ziet de top 3 van belangrijkste oorzaken van werkdruk er als volgt uit:

  1. Het aantal leerlingen in een klas dat extra aandacht vergt.
  2. Veel administratieve werkzaamheden die niet met de prestaties van leerlingen zelf te maken hebben.
  3. Grote klassen/groepen.

In dit onderzoek wordt door 79% van de geënquêteerden aangegeven dat ze (te) veel tijd moeten besteden aan onderwijskundige en administratieve informatie die te koste gaat van andere activiteiten.

Les 3 Wat is stress?

Werkdruk veroorzaakt stress. Stress kan omschreven worden als een reactie (stressrespons) die optreedt door prikkels van buitenaf (stressor, dat wat stress veroorzaakt).

Stress kan positief uitwerken, bijvoorbeeld bij het sporten. Maar negatieve stress is onprettig en ongezond, zeker als deze vaak en langdurig wordt ervaren.

Les 4 Werkstress

Werkstress is stress die veroorzaakt wordt door psychosociale arbeidsbelasting: werkdruk, agressie, pesten. Je ervaart deze stress vooral op het werk, maar je kunt de stress ook 'mee naar huis nemen'.

Bij het ervaren van werkdruk of werkstress spelen emoties als:

  • het gevoel hebben dat je geen invloed hebt op de situatie
  • het gevoel hebben dat je geen controle hebt over de situatie
  • in een loyaliteitsconflict zitten
  • het gevoel hebben dat je er alleen voor staat

Werkstress hoeft niet alleen te worden veroorzaakt door het werk. Er kan ook een stressvolle situatie in de privésfeer zijn die ervoor zorgt dat er meer druk op je werk komt te staan.

In de tijd na je werk zou je juist moeten kunnen ontspannen. Maar als je dan vervolgens thuis ook nog eens te maken hebt met een lastige situatie, blijf je constant in een hoog stressniveau zitten. Je energie raakt dan 'opgebrand'.

Opdracht Werkstress

In welke werksituaties voel jij stress? Denk daarbij aan situaties in de klas, maar ook buiten de klas of thuis (werkgerelateerd)?

Beschrijf de situaties die voor jou stressvol zijn op het werk.

Les 5 Gevolgen van stress (1)

Iedereen heeft wel eens stress op zijn werk. Dat hoeft niet altijd erg te zijn. Stress is niet per se slecht. Sommige mensen gaan er zelfs beter door presteren. Maar als je te vaak en te lang stress ervaart, kun je lichamelijke en/of psychische klachten krijgen.

Opdracht Lichamelijke gevolgen van stress

Merk je bij jezelf wel eens lichamelijke klachten op waarvan je weet of vermoedt dat ze door stress worden veroorzaakt?

Zo ja, beschrijf je klachten.

Opdracht Psychische gevolgen van stress

Merk je bij jezelf wel eens psychische klachten op waarvan je vermoedt dat ze door stress veroorzaakt worden?

Les 6 Gevolgen van stress (2)

Fysieke klachten 

  • verhoogde bloeddruk 
  • hart-/vaatziekten 
  • hoofdpijn 
  • duizeligheid 
  • hyperventilatie 
  • klachten aan arm, nek, schouder (RSI)
  • verminderde weerstand


Psychische klachten

  • vermoeidheid, gebrek aan energie
  • lusteloosheid
  • geen zin in sociaal contact
  • slapeloosheid
  • somberheid / depressie
  • concentratieproblemen
  • piekeren
  • overspannenheid
  • burn-out
  • ergernis
  • agressie, boosheid of uitvallen naar mensen

Langdurige mentale stress kan uiteindelijk leiden tot depressie, burn-out, overgewicht, hoofdpijn en andere gezondheidsklachten.

Heb je klachten waar je je zorgen over maakt? Bezoek dan een dokter.


H2 Omgaan met stress

H2 Intro

Een aantal oorzaken van werkdruk ligt buiten de macht van jou als leraar. Sommige zaken zullen binnen scholen opgelost moeten worden door de schoolleider, of het team.

Toch hoef je als leraar geen machteloos slachtoffer te zijn van omstandigheden. Stress komt juist vaak voort uit het gevoel machteloos te zijn in de situatie. Toch ben je niet altijd machteloos. Voor veel situaties is een oplossing te vinden en ook de manier waarop je over zaken denkt, kan veel verlichting geven.

Leerdoelen

Je leert

  • wat coping is 

Je denkt na over:

  • wat jouw copingstijl is

Les 1 Coping (1)

Hoe mensen met stress omgaan is verschillend. De wijze waarop iemand (emotioneel en verstandelijk) omgaat met stress of met moeilijke omstandigheden wordt in de psychologie coping genoemd.

To cope with betekent in het Engels: ergens mee omgaan.

Grofweg kunnen de manieren van het ´omgaan met stress´ worden ingedeeld in ´actieve en passieve coping´.

Passieve coping betekent dat de situatie wel een uitwerking op je heeft, maar dat je er niets mee doet. Je voelt je verward, boos of in paniek. Maar je ontwijkt of negeert het probleem, je zoekt afleiding, of je wacht tot het voorbijgaat.

H3 Motivatie

H3 Intro

Wat ook een rol speelt bij het omgaan met werkstress is motivatie. Leraren die gemotiveerd zijn voor hun vak en plezier hebben in het lesgeven, kunnen beter omgaan met de eisen die het werk aan het stelt.

Hoe meer iemand het gevoel heeft in staat te zijn het werk goed te doen, zich persoonlijk verbonden voelt met het doel van het werk en de mensen om zich heen, en in enige mate zelf kan beslissen over hoe het werk in te richten, hoe autonomer of vanuit zichzelf de professional gemotiveerd is om het werk te doen.

Het is aangetoond dat leerlingen van gemotiveerde leraren betere leerresultaten behalen. Gemotiveerde leraren zijn creatiever, volhardender en geven kwalitatief beter onderwijs.

Je leert:

  • wat motivatie is
  • het belang van motivatie bij werkdruk
  • hoe je je motivatie kunt verhogen

Je denkt na over:

  • jouw motivatie om les te geven
  • je eigen professionele identiteit

 

H4 Steun van netwerken

H4 intro

Wat kun je nog meer doen om op een positievere manier om te gaan met werkdruk?

Ook uit onderzoek blijkt dat leraren baat hebben bij sociale steun en advies van collega's, alumni of met leraren van andere scholen om onderwijsideeën op te doen en probleemsituaties met elkaar te bespreken.
(Noordegraaf et al, Professioneel vermogen in het onderwijs, 2015)

Leraren ontwikkelen een bredere visie op onderwijs en hun vakgebied, en zien ze hoe anderen omgaan met de problemen waar zijzelf ook tegenaan lopen.

Leerdoelen

Je leert

  • Dat collega’s en netwerken een positief effect kunnen hebben op de beleving van werkdruk

H5 Time management

Les 1 Time management-matrix

Er liggen veel taken op je bordje. Je loopt over. Waar begin je? Met prioriteiten bepalen! Het lijkt zo voor de hand liggend, maar het kan soms best lastig zijn. Hoe doe je dit op een efficiënte en effectieve manier?

Managementgoeroe Stephen Covey ontwierp een handig hulpmiddel voor het prioriteren van je taken: de timemanagement-matrix.

  Urgent Niet urgent
Belangrijk

Prioriteit 1

Hoogste prioriteit

Zo snel mogelijk uitvoeren

Prioriteit 2

Tijd hiervoor inplannen

Niet te lang uitstellen

Onbelangrijk

Prioriteit 3

Tussendoor doen 

of delegeren

Prioriteit 4

Geen prioriteit

Bewaren voor een rustig moment

H6 Gesprek over werkdruk

Les x Gesprek met leidinggevende (2)

Het gesprek

  • Ga in gesprek met je leidinggevende. Vertel over de werkdruk die jij voelt, aan de hand van jouw voorbereiding.
  • Maak eventueel een spiekbriefje als je bang bent dat je dingen zult vergeten.
  • Probeer het gesprek zo objectief mogelijk in te steken. Natuurlijk mag je aangeven wat jouw gevoel is bij de werkdruk, maar gebruik in het gesprek zo veel mogelijk feiten en niet teveel emotionele argumenten.
  • Heb je zelf ideeën over reële mogelijke oplossingen? Geef deze dan aan.
  • Zorg dat je (aan het eind van het gesprek) concrete afspraken maakt met je leidinggevende. Als jouw leidinggevende zelf vaag blijft, stuur het gesprek dan een beetje bij het maken van de afspraken. Bij voorkeur zijn de afspraken SMART geformuleerd.
    Dat wil zeggen:
    • Specifiek (wat, waar, wie, hoe)
    • Meetbaar (concreet resultaat)
    • Acceptabel (in overeenstemming met betrokkenen)
    • Realistisch (praktisch uitvoerbaar, randvoorwaarden zijn aanwezig)
    • Tijdgebonden (deadline of tijdpad)
  • Neem pen en papier mee naar het gesprek en noteer de afspraken die jullie maken direct.

 

Opdracht 1 SMART formuleren

  • Nee
  • Ja

Is de afspraak SMART geformuleerd?

•Ik verstuur de uitnodigingen voor de tienminutengesprekken zo snel mogelijk naar de ouders.

Opdracht 2 SMART formuleren

  • Ja
  • Nee

Is de afspraak SMART geformuleerd?

Aanstaande woensdag om 14.30 uur bespreken we het voorstel voor de onderlinge taakverdeling met Joris in de teamkamer.

Opdracht 3 SMART formuleren

  • Nee
  • Ja

Is de afspraak SMART geformuleerd?

Er wordt binnen 3 weken een teamoverleg georganiseerd om ideeën uit te wisselen over verbetering van de onderlinge communicatie. Het overleg zal drie kwartier duren.